Εισαγωγή

Τα κείμενα που ακολουθούν προέκυψαν από τις εργασίες του εργαστηρίου «Φιλοσοφία και κινηματογράφος: όταν ο André Bazin και ο Andrey Zvyagintsev συναντήθηκαν στο ποτάμι» που προσέφερα στο Κέντρο Ελληνικών Σπουδών Ελλάδος (ΚΕΣ) και έχουν συνταχθεί από συμμετέχουσες και συμμετέχοντες στο σεμινάριο. Τα επιμέρους θέματα τα επέλεξαν οι ίδιοι οι συγγραφείς και συζητήθηκαν, με δική τους πρωτοβουλία, περισσότερο ή λιγότερο κατά τη διάρκεια του σεμιναρίου. Από την πλευρά μου, οργάνωσα το υλικό και, με την εξουσιοδότηση των συγγραφέων, έκανα μικρές αλλαγές ή προσαρμογές και ενοποίησα το υλικό.

Η θεματική του εργαστηρίου αφορούσε ένα παράδοξο: ποια είναι η σχέση ανάμεσα στη φιλοσοφία ως επιστήμη και τον κινηματογράφο ως τέχνη και τι εννοούμε σήμερα όταν λέμε ότι ο κινηματογράφος μπορεί να «συνιστά» φιλοσοφία. Το γενικό αυτό ερώτημα έγινε πιο συγκεκριμένο και απτό σε δύο στάδια: (1) Το εργαστήριο εστίασε στην κλασική θέση του André Bazin [του οποίου η συμβολή στη θεωρία του κινηματογράφου υπήρξε καθοριστική και είναι μέχρι σήμερα σημείο αναφοράς, αν και ως επί το πλείστον κριτικής] ότι ο κινηματογράφος είναι γνήσιος και αληθινός μόνο στο μέτρο που είναι «ρεαλιστικός» και προσπάθησε να αναλύσει τι σημαίνει «ρεαλισμός (réalisme)» για τον Bazin. (2) Με βάση αυτή τη θεωρητική προεργασία, «διαβάσαμε» τη σπουδαία ταινία του Andrey Zvyagintsev Η επιστροφή (Ρωσία, 2003, 105΄) ως ένα δείγμα «ρεαλισμού», με την έννοια που ο Bazin αποδίδει στον όρο.

Ο υπότιτλος του σεμιναρίου «όταν ο André Bazin και ο Andrey Zvyagintsev συναντήθηκαν στο ποτάμι» κατασκευάζει μια φανταστική συνάντηση, αξιοποιώντας το γεγονός ότι ο πρώτος χρησιμοποιεί τη μεταφορά του ποταμού (για την ακρίβεια, αναφέρεται σε ένα ρυάκι) για να περιγράψει τον ρεαλισμό «του», ενώ στην ταινία του δεύτερου η σεκάνς με το παιδί στη γέφυρα πάνω από το ποτάμι είναι ένα υψηλό δείγμα κινηματογραφικού «ρεαλισμού».

Γιατί μας ενδιαφέρει η θεωρητική τοποθέτηση του Bazin και ποια είναι η επικαιρότητά της; Μας ενδιαφέρει καθώς, ακόμα και σήμερα, αποτελεί βασικό σημείο αναφοράς κάθε θεωρητικής προσέγγισης του κινηματογράφου. Υπάρχει, ωστόσο, ένα διπλό πρόβλημα: (α) αυτή η αναφορά βασίζεται, στις περισσότερες περιπτώσεις, σε εντελώς παραπλανητικές αγγλικές μεταφράσεις κάποιων άρθρων του Bazin και (β) περιλαμβάνει μόλις 2-3 κείμενα του Bazin, αγνοώντας το τεράστιο υλικό που εκείνος μάς κληροδότησε. Η ευτυχής συγκυρία είναι ότι έχουμε πλέον στη διάθεσή μας τα Άπαντα του Bazin, σε μια εξαιρετικά φροντισμένη έκδοση: Écrits Complets Ι-II, Paris: Éditions Macula, 2018. Αυτή η έκδοση προσφέρει μια εντελώς νέα εικόνα για τον «ρεαλισμό» του Bazin.

Σε αυτό το πλαίσιο, χρησιμοποιήσαμε την ταινία H Επιστροφή του Andrey Zvyagintsev ως μελέτη περίπτωσης (στο εξής: Ζβιάγκιντσεφ). Η υπόθεση εργασίας είναι ότι η ταινία αποτελεί δείγμα «ρεαλισμού». [Ανεξάρτητα από όλα αυτά, πάντως, η ταινία αποτελεί ένα κινηματογραφικό αριστούργημα και έχει τιμηθεί με πλήθος διεθνών βραβείων. Περισσότερες πληροφορίες για τον σκηνοθέτη και όλες τις ταινίες του μπορείτε να βρείτε εδώ: https://az-film.com/en/.]
Υπό ποια έννοια είναι αυτή η ταινία «ρεαλιστική»; Τρεις διευκρινίσεις: (α) ο όρος «ρεαλισμός» είναι, για τον Bazin, εξαιρετικά ευρύχωρος, τόσο που μπορεί να περιλαμβάνει τις ταινίες του ιταλικού νεο-ρεαλισμού, του Robert Bresson, του Olson Welles, του Jean Renoir, του Federico Fellini, κτλ., (β) πολλές φορές ο όρος απλώς σημαίνει «γνήσιο/αυθεντικό» σινεμά, (γ) η σημασία του όρου καθορίζεται από τον στοχασμό του Bazin αναφορικά με τη σχέση του κινηματογράφου και της φωτογραφίας με την πραγματικότητα, στοχασμός που διαπερνά την ταινία μας.

Τα σύντομα κείμενα που ακολουθούν φωτίζουν σημαντικές όψεις της ταινίας και προσφέρουν στον αναγνώστη ένα εξαιρετικά πλούσιο υλικό που θα τον κινητοποιήσει να δει την ταινία ή να την ξανασκεφτεί.

Παύλος Κόντος
Καθηγητής
Τμήμα Φιλοσοφίας, Πανεπιστήμιο Πατρών