5ο Ετήσιο Ερευνητικό Εργαστήριο – Πρόγραμμα και περιλήψεις

Ανδρέας Μιχαλόπουλος (Τμήμα Φιλολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών), Προσκεκλημένος Ομιλητής της σειράς εκδηλώσεων του ΚΕΣ 2020–21

Οκταβιανός Αύγουστος, μνήμη και παρελθόν: από την Αυτοκρατορική Ρώμη στον σύγχρονο κόσμο

Η ομιλία αυτή διερευνά τον τρόπο με τον οποίο η Αυγούστεια λογοτεχνία λειτούργησε ως μέσο ιδεολογικού μετασχηματισμού, εξυπηρετώντας την πολιτική ατζέντα του Οκταβιανού Αύγουστου. Μέσω της αλληλεπίδρασης λογοτεχνίας, υλικού πολιτισμού, τελετουργίας και διαχείρισης της συλλογικής μνήμης ο Αύγουστος διαμόρφωσε ένα ισχυρό αφήγημα περί της ρωμαϊκής ταυτότητας το οποίο επαναπροσδιόρισε το παρελθόν, ώστε να νομιμοποιήσει το παρόν και να θεμελιώσει ένα σταθερό αυτοκρατορικό μέλλον. Η ομιλία εστιάζει στις πολιτικές διαχείρισης της μνήμης και αναδεικνύει το πώς η ιστορία, όταν παρουσιάζεται επιλεκτικά και εγγράφεται υλικά στον δημόσιο χώρο, μετατρέπεται σε ισχυρό εργαλείο διακυβέρνησης.

Επιπλέον, η ομιλία ιχνηλατεί τον απόηχο του Αυγούστειου μοντέλου στην ευρωπαϊκή ιστορία—από τη μεσαιωνική πρόσληψη του imperium και την Αναγέννηση μέχρι τα πολιτικά αφηγήματα σύγχρονων εθνικών κρατών αλλά και ολοκληρωτικών καθεστώτων. Τέλος, θέτει κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με το ποιος ελέγχει τη συλλογική μνήμη, πώς η πολιτισμική κληρονομιά υπηρετεί πολιτικές σκοπιμότητες και ποια διδάγματα μπορούμε να αντλήσουμε για το παρόν μας, σε μια εποχή κατά την οποία ιστορία και μνήμη επανέρχονται στο προσκήνιο του δημόσιου λόγου.

Σέργιος Μενελάου (Βρετανική Σχολή Αθηνών), Υπότροφος Ερευνητής στις Ελληνικές Σπουδές για Νέους Ερευνητές/τριες 2024–25

Διαχρονικές συνδέσεις και μεταβαλλόμενα δίκτυα: προϊστορικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των νησιών του βορειοανατολικού και του κεντρικού Αιγαίου

Η κεραμική, βασικός δείκτης τεχνολογικής και κοινωνικοοικονομικής αλλαγής, προσφέρει πολύτιμες γνώσεις για τις κοινωνικές δομές, τις τεχνολογικές πρακτικές, την κινητικότητα και τη συνδεσιμότητα των πληθυσμών. Αυτή η παρουσίαση εξετάζει τις μακροχρόνιες συνδέσεις μεταξύ του βορειοανατολικού Αιγαίου (Λήμνος, Λέσβος, Χίος, Σάμος) και άλλων περιοχών –συμπεριλαμβανομένων των Κυκλάδων, της δυτικής Ανατολίας, της ηπειρωτικής Ελλάδας και της Κρήτης– κατά την προϊστορία. Η πολυεπίπεδη ανάλυση της κεραμικής από σημαντικές νησιωτικές θέσεις αποκαλύπτει μεταβαλλόμενα δίκτυα αλληλεπίδρασης σε διαφορετικές περιόδους, με ιδιαίτερη έμφαση στην τρίτη χιλιετία π.Χ., που αντιστοιχεί στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού (ΠΕΧ)—μια εποχή σημαντικών κοινωνικοπολιτικών και οικονομικών μετασχηματισμών που συχνά αντικατοπτρίζονται στον υλικό πολιτισμό. Προς το τέλος της ΠΕΧ, η εμφάνιση νέων κεραμικών χαρακτηριστικών σε διάφορες περιοχές έχει ερμηνευτεί μέσω διαφόρων θεωρητικών πλαισίων, πολλά από τα οποία δίνουν έμφαση στα νησιά του βορειοανατολικού Αιγαίου ως μεσάζοντες στις τεχνολογικές και πολιτιστικές μεταδόσεις από τη δυτική Ανατολία. Ωστόσο, τα νέα δεδομένα που παρουσιάζονται εδώ προτείνουν μια εναλλακτική προοπτική, η οποία υπογραμμίζει την ανάδειξη αυτών των νησιών ως ενεργών κόμβων θαλάσσιας κινητικότητας, αντί για παθητικούς δέκτες εξωτερικών επιρροών.

Άγγελος Γκοτσίνας (Εφορία Αρχαιοτήτων Ηλείας, Υπουργείο Πολιτισμού), Υπότροφος Ερευνητής στις Ελληνικές Σπουδές για Νέους Ερευνητές/τριες 2024–25

Ενδοκοινοτική οργάνωση στη Μέση Εποχή του Χαλκού: ζωοαρχαιολογικά δεδομένα από τα Πλατάνια Φθιώτιδας

Η Μεσοελλαδική περίοδος (περ. 2100/2000–1700/1600 π.Χ.) αποτελεί ένα καθοριστικό –αν και συχνά υποτιμημένο– κεφάλαιο στην προϊστορία της ηπειρωτικής Ελλάδας. Στα Πλατάνια, έναν οικισμό της Mέσης Εποχής του Χαλκού κοντά στην αρχαία ακτογραμμή του Μαλιακού κόλπου, νέα ζωοαρχαιολογικά δεδομένα ρίχνουν φως στους τρόπους με τους οποίους οι τοπικές κοινότητες προσαρμόστηκαν σε μεταβαλλόμενες πολιτισμικές και περιβαλλοντικές συνθήκες κατά τη διάρκεια αυτής της μεταβατικής περιόδου.

Η εν λόγω παρουσίαση βασίζεται σε προκαταρκτικές αναλύσεις των καταλοίπων πανίδας και εξετάζει πρότυπα εκμετάλλευσης ζώων, τεχνικές τεμαχισμού και προετοιμασίας τροφής, καθώς και στρατηγικές διαχείρισης απορριμμάτων και φυσικών πόρων. Αυτές οι πρακτικές προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την εσωτερική οργάνωση της κοινότητας –τις οικιακές οικονομίες, τις χωρικές ρυθμίσεις και τη δυναμική των κοινωνικών σχέσεων– μέσα σε ένα δομημένο περιβάλλον που χαρακτηρίζεται από αψιδωτή αρχιτεκτονική και νέες ταφικές παραδόσεις. Αν και η ανάλυση βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη, τα αρχικά αποτελέσματα αποκαλύπτουν μια κοινότητα βαθιά προσαρμοσμένη και σε στενή αλληλεπίδραση με το φυσικό της περιβάλλον, η οποία διαμόρφωνε ενεργά την κοινωνικοοικονομική της ταυτότητα. Η συγκεκριμένη μελέτη συμβάλλει στον ευρύτερο επιστημονικό διάλογο για την προανακτορική πολυπλοκότητα στην Εποχή του Χαλκού, αμφισβητώντας παρωχημένες θεωρίες στασιμότητας και αναδεικνύοντας τις δυναμικές βάσεις που τέθηκαν κατά τη διάρκεια αυτής της κομβικής περιόδου.

Ευγενία Τσάφου (Ιρλανδικό Ινστιτούτο Ελληνικών Σπουδών στην Αθήνα), Υπότροφος Ερευνήτρια στις Ελληνικές Σπουδές για Νέους Ερευνητές/τριες 2024–25

Αποκαλύπτοντας την αρχαιολογία του φαγητού. Παραδείγματα από το Αιγαίο της 3ης και 2ης χιλιετίας π.Χ.

Η αρχαιολογία των τροφίμων προσφέρει έναν ισχυρό φακό μέσω του οποίου μπορούμε να εξερευνήσουμε τον κοινωνικό, πολιτικό και περιβαλλοντικό ιστό των πολιτισμών του παρελθόντος. Με την εξέταση φυτικών και ζωικών υπολειμμάτων, κεραμικών μαγειρικών αγγείων και υπολειμμάτων τροφής, είμαστε σε θέση να ανακατασκευάσουμε όχι μόνο τις αρχαίες δίαιτες αλλά και τα πολιτισμικά νοήματα και τις δυναμικές εξουσίας που ενσωματώνονται στις πρακτικές διατροφής. Η παρούσα εργασία διερευνά την αρχαιολογία της τροφής στα μινωικά αρχαιολογικά πλαίσια μέσω της διεπιστημονικής ανάλυσης των κεραμικών μαγειρικών σκευών και των χώρων μαγειρέματος στη βορειανατολική Κρήτη κατά τη Μέση και ύστερη Εποχή του Χαλκού. Εντάσσοντας το φαγητό στο ευρύτερο πλαίσιο των κοινωνικοπολιτικών δομών του Αιγαίου, βλέπουμε πώς οι μαγειρικές πρακτικές ήταν βαθιά συνδεδεμένες με εκφράσεις ταυτότητας, ακόμη και με την κοινωνική ιεραρχία. Μέσω της μελέτης των μινωικών μαγειρικών παραδόσεων, στόχος είναι η καλύτερη κατανόηση των κοινωνικών και πολιτισμικών πτυχών των μαγειρικών πρακτικών στο νησί της Κρήτης και η ανακατασκευή του τρόπου με τον οποίο το καθημερινό φαγητό σχετίζεται με ευρύτερες αφηγήσεις όπως για παράδειγμα για το εμπόριο, την καινοτομία και την ταυτότητα. Τελικώς, η μελέτη αυτή ρίχνει φως στις πτυχές της προέλευσης της μεσογειακής κουζίνας στο προϊστορικό Αιγαίο.

Mateu Portells Watson (Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης), Προ–διδακτορικός Υπότροφος Ερευνητής Ελληνικών Σπουδών του CHS 2025–26

Μετανάστευση και δουλεία στη μεταφορά της ελληνικής γλώσσας και του ελληνικού πολιτισμού προς τη Ρώμη (240 π.Χ. – 212 μ.Χ.)

Από την αρχαία βιογραφική παράδοση σώζονται μαρτυρίες για τις ζωές πολλών δίγλωσσων συγγραφέων που υπήρξαν δούλοι για κάποιο διάστημα της συγγραφικής τους καριέρας. Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται άτομα που μνημονεύονται ως ιδρυτές γραμματειακών ειδών της λατινικής λογοτεχνίας, όπως ο Λίβιος Ανδρόνικος (ρωμαϊκό δράμα, ρωμαϊκό έπος), ο Ποπλίλιος Σύρος (ρωμαϊκή γνωμική ποίηση) και ο Φαίδρος (ρωμαϊκή μυθογραφία). Αυτά τα γραμματειακά είδη θεωρούνταν από τους αρχαίους μεταφορές στα λατινικά αντίστοιχων ελληνικών ειδών. Επομένως, παρατηρείται ότι δούλοι και πρώην δούλοι συμμετείχαν με ενεργό ρόλο στη δημιουργία της λογοτεχνικής κουλτούρας της Ρώμης. Κατά τη διάρκεια της ύστερης Δημοκρατίας και στους πρώτους αιώνες της Αυτοκρατορίας, οι άνθρωποι αυτοί συνεισέφεραν με το έργο τους στη μεταφορά πολιτιστικών στοιχείων από την ελληνόφωνη ανατολική Μεσόγειο προς τη λατινόφωνη Ρώμη.

Αυτή η εισροή υποδουλωμένων ανθρώπων συνέπεσε με μια ροή ελεύθερων μεταναστών που έφτανε στη Ρώμη. Ανάμεσά τους, υπήρχαν ελληνόφωνοι διανοούμενοι που κατοικούσαν σε φημισμένα πνευματικά κέντρα, λαμπρές προσωπικότητες που οι Ρωμαίοι ευγενείς προσέλκυαν στους κύκλους τους, καθώς και απεσταλμένοι των ελληνικών πόλεων σε διπλωματικές αποστολές. Πόσο διαφορετικές ήταν οι εμπειρίες αυτών των ελεύθερων μεταναστών από τις εμπειρίες των δούλων που μεταφέρθηκαν στη Ρώμη ακουσίως; Επίσης, πώς επηρέασε η συνύπαρξη αυτών των δύο τρόπων ανθρώπινης κινητικότητας την εξέλιξη της λατινικής και της ελληνικής λογοτεχνίας στη Ρώμη;

Γεώργιος Μουρατίδης (Βρετανική Σχολή Αθηνών), Υπότροφος Ερευνητής στις Ελληνικές Σπουδές για Νέους Ερευνητές/τριες 2025–26

Υλικότητα και το κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο των αθλητικών επιγραφών κατά την Ελληνιστική και Αυτοκρατορική περίοδο

Τα κείμενα αθλητικών επιγραφών έχουν μελετηθεί επανειλημμένα και συστηματικά από διακεκριμένους μελετητές τις τελευταίες δεκαετίες, οι οποίοι έδωσαν μεγάλη έμφαση στην ταυτοποίηση των αθλητών και των εορτών στις οποίες συμμετείχαν, καθώς στις ιστορικές πληροφορίες που μας παρέχουν. Αν και τις τελευταίες δεκαετίες η έρευνα έχει καταφέρει με μεγάλη επιτυχία να εντάξει αυτά τα κείμενα και στα πολιτικά τους συμφραζόμενα, η έλλειψη μιας συστηματικής έρευνας σχετικά με το χωρικό τους πλαίσιο αλλά και τη μεταξύ τους σχέση και αλληλεπίδραση, την υλικότητά τους, καθιστά αδύνατη την απάντηση βασικών ερωτημάτων που αφορούν τόσο τη φύση και την κατανόησή τους όσο και την ιστορική τους ερμηνεία. Ως αποτέλεσμα, σημαντικές μελέτες επιγραφών που αφορούν την υλικότητα των επιγραφικών μαρτυριών αγνοούν τον πλούτο και τη σημασία των αθλητικών επιγραφών. Η παρούσα μελέτη έχει ως στόχο να αναδείξει τη σημασία της μελέτης της υλικότητας επιγραφών που στήθηκαν για ή από αθλητές κατά την Ελληνιστική και Αυτοκρατορική περίοδο, σε μία προσπάθεια να δώσει απαντήσεις σε ερωτήματα σχετικά με τη θέση αυτών των μνημείων –και των μνημείων γενικότερα– αλλά και την αλληλεπίδρασή τους με άλλα στον χώρο και τον χρόνο.

Παναγιώτα Μπανταβάνου (Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης), Προ–διδακτορική Υπότροφος Ερευνήτρια Ελληνικών Σπουδών του CHS 2025–26

Χαρτογραφώντας την ταφική πρακτική της καύσης μέσω ιστολογικών και στοιχειακών οστικών αναλύσεων σε συνδυασμό με περιγραφές αρχαίων κειμένων

Η καύση στην αρχαία Ελλάδα ήταν συνήθης ταφική πρακτική, ιδιαίτερα κατά την Ελληνιστική (4ος αιώνας–1ος αιώνας π.Χ.) και Ρωμαϊκή (1ος αιώνας π.Χ.–3ος αιώνας μ.Χ.) περίοδο. Η διαδικασία της καύσης μπορεί να σκιαγραφηθεί μέσω της μελέτης των μορφολογικών και χημικών αλλοιώσεων που επιφέρει η θερμοκρασία στα ανθρώπινα οστά. Σήμερα, οι τεχνολογικές ανακαλύψεις έχουν επιτρέψει την ανασύνθεση του βιολογικού προφίλ των αποτεφρωμένων ατόμων, καθώς και της ταφικής πρακτικής της καύσης.

Στόχος της μελέτης είναι η ανάπτυξη εξειδικευμένων μεθόδων για τη τεκμηρίωση των συνθήκων της καύσης, σε συνδυασμό με περιγραφές των αρχαίων κειμένων και ιστορικών πηγών. Για τον σκοπό αυτό, θα χρησιμοποιηθεί το παράδειγμα της αρχαίας πόλης της Θεσσαλονίκης, από όπου ελήφθησαν δείγματα από 31 άτομα (11 ελληνιστικής περιόδου και 20 ρωμαϊκής περιόδου) για ιστολογική και στοιχειακή ανάλυση. Η ιστολογική ανάλυση θα επιτρέψει τον προσδιορισμό της ηλικίας θανάτου και της θερμοκρασίας καύσης, ενώ η ανάλυση «FTIR-ATR» τον εντοπισμό του τύπου των καύσεων μέσω των επιπέδων των ανθρακικών δεσμών. Τέλος, τα παραγόμενα αποτελέσματα θα συνδυαστούν με πληροφορίες από τα αρχαία κείμενα με σκοπό την ταυτοποίηση ή μη των ταφικών πρακτικών.

Γιώργος Αθανασιάδης (Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών), Προ–διδακτορικός Υπότροφος Ερευνητής Ελληνικών Σπουδών του CHS 2025–26

Η ρωμαϊκή παρουσία στη Μακεδονία: προσωπογραφικά δεδομένα από τη Θεσσαλονίκη, πρωτεύουσα της επαρχίας

Μετά τη μάχη της Πύδνας το 168 π.Χ. το βασίλειο των Αντιγονιδών γίνεται τμήμα του ρωμαϊκού κράτους, ενώ το 148 π.Χ., μετά την αποτυχημένη εξέγερση του Ανδρίσκου, ιδρύεται η επαρχία Μακεδονίας. Τα γεγονότα αυτά σηματοδοτούν την έλευση και εγκατάσταση Ρωμαίων στη Μακεδονία με χαρακτηριστικότερες περιπτώσεις αυτές των εμπόρων-επιχειρηματιών και των αρχόντων οι οποίοι αναλαμβάνουν τη διοίκηση της περιοχής. Η παρούσα ανακοίνωση εξετάζει αφενός τη σταδιακή εγκατάσταση Ρωμαίων και Ιταλιωτών στη Θεσσαλονίκη, αφετέρου την απονομή της ρωμαϊκής πολιτείας στον τοπικό πληθυσμό. Βάσει της προσωπογραφικής βάσης δεδομένων που έχει δημιουργηθεί στο πλαίσιο της έρευνάς μου, θα επιχειρηθεί η ανίχνευση του τρόπου με τον οποίο έλαβαν ορισμένες οικογένειες της πόλης τα ρωμαϊκά πολιτικά δικαιώματα, έτσι ώστε να αναδειχθούν τα δίκτυα σχέσεων που αναπτύσσονταν μεταξύ Ρωμαίων και ντόπιων. Θα εξεταστεί ακόμη η κοινωνική θέση και η δημόσια δράση των ατόμων αυτών μέσα από τη μελέτη ενδεικτικών παραδειγμάτων. Η σύγκριση, τέλος, με δεδομένα από άλλες μακεδονικές πόλεις θα επιτρέψει τον εντοπισμό ομοιοτήτων και διαφορών στη διαδικασία απόκτησης της ρωμαϊκής πολιτείας και θα αναδείξει πιθανές ιδιαιτερότητες της διαδικασίας αυτής στην περίπτωση της Θεσσαλονίκης.

Γεώργιος Κουκοβασίλης (Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών), Υπότροφος Ερευνητής στις Ελληνικές Σπουδές για Νέους Ερευνητές/τριες 2024–25

Τιμητικές πρακτικές στη ρωμαϊκή Ελλάδα: η περίπτωση ενός ανδριάντα της Ρηγίλλης από την αγορά της Κορίνθου

Η συστηματική ανέγερση δημοσίων ανδριάντων κορυφαίων μελών της élite αποτελεί μία συνήθη πρακτική που απαντά στην Ελλάδα των ρωμαϊκών χρόνων. Tο παρόν πόνημα εστιάζει σε ένα μνημείο από την αγορά της Κορίνθου, το οποίο ανιδρύθηκε προς τιμήν της Αννίας Ρηγίλλης, συζύγου του Ηρώδη Αττικού. Η εν λόγω αφιέρωση είναι δηλωτική του τρόπου με τον οποίο τιμητικά αγάλματα της περιόδου «συνδιαλέγονταν» με το μνημονικό τοπίο του ελλαδικού χώρου. Λαμβάνοντας υπόψιν τα αρχαιολογικά δεδομένα, επιγραφικά στοιχεία και την ιερή τοπογραφία της Κορίνθου, η παρουσίαση προσφέρει μία νέα εξήγηση για τις συνθήκες και τον σκοπό της ανέγερσης του ανδριάντα της επιφανούς Ρωμαίας. Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στη χρήση δημοσίων τιμητικών αγαλμάτων ως μέσων διαμόρφωσης και ελέγχου της συλλογικής μνήμης.

Özge Acar (Ανεξάρτητη Ερευνήτρια), Υπότροφος Ερευνήτρια στις Ελληνικές Σπουδές για Νέους Ερευνητές/τριες 2025–26

Εξερευνώντας την τοπικότητα στον διανοητικό χώρο της Ρωμαϊκής Καρίας

Όπως ακριβώς οι σύγχρονες κοινωνίες αντιμετωπίζουν την ένταση μεταξύ παγκόσμιας ολοκλήρωσης και τοπικής ταυτότητας, οι αρχαίες κοινότητες κατά τη ρωμαϊκή περίοδο αντιμετώπιζαν παρόμοιες προκλήσεις. Σε αυτό το πλαίσιο, η πνευματική σφαίρα αναδεικνύεται ως ένα ιδιαίτερα αποκαλυπτικό πεδίο για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο διατηρούνταν ή εκφραζόταν η τοπική ταυτότητα. Αυτή η μελέτη εξερευνά την άρθρωση της τοπικής ταυτότητας μέσω της πνευματικής παραγωγής στη ρωμαϊκή Μικρά Ασία, με ιδιαίτερη εστίαση στην περιοχή της Καρίας. Ως μια πολιτισμικά πλούσια και ιστορικά πολύπλοκη περιοχή, η Καρία προσφέρει μια πολύτιμη μελέτη περίπτωσης για την εξέταση του τρόπου με τον οποίο οι τοπικοί δρώντες ασχολούνταν τόσο με περιφερειακά όσο και με αυτοκρατορικά ζητήματα. Οι Κάρες διανοούμενοι δραστηριοποιήθηκαν σε ποικίλα λογοτεχνικά είδη, στα οποία περιλαμβάνονταν οι επιστημονικές πραγματείες, οι οικουμενικές ιστορίες και η τοπική ιστοριογραφία, τόσο σε γραπτή όσο και σε προφορική μορφή. Η ποικίλη παραγωγή τους παρέχει εύφορο έδαφος για να διερευνηθεί ο τρόπος με τον οποίο διαπραγματεύονταν μεταξύ τοπικών παραδόσεων και των ευρύτερων πολιτισμικών πλαισίων της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η μελέτη επιδιώκει να εκτιμήσει το βαθμό στον οποίο οι Κάρες διανοούμενοι ασχολούμενοι με τοπικά ζητήματα, συνέβαλαν σε στη δημιουργία κοινών αυτοκρατορικών αφηγήσεων, ή πέτυχαν μια ισορροπία μεταξύ των δύο.

Αικατερίνη Πέππα (Γαλλική Σχολή Αθηνών), Υπότροφος Ερευνήτρια στις Ελληνικές Σπουδές για Νέους Ερευνητές/τριες 2025–26

Τεχνολογία, δεξιότητες και αναγκαιότητα στην παραγωγή κεραμικής από μη-ειδικούς

Στις ιστορικές κοινωνίες, η κεραμική δεν αποτελούσε μόνο βασικό καταναλωτικό αγαθό, αλλά και ένδειξη του επιπέδου οικιακής κατανάλωσης και, ενδεχομένως, της οικονομικής δυναμικής του νοικοκυριού. Παρότι η επινόηση του κεραμικού τροχού αποτέλεσε σημαντική τεχνολογική καινοτομία, η αρχαιολογική βιβλιογραφία συχνά υιοθετεί μια γραμμική αφήγηση για την εξέλιξη της κεραμικής παραγωγής—από τη χειροποίητη κατασκευή στη χρήση του τροχού ταχείας περιστροφής. Τι συμβαίνει, όμως, όταν αυτή η τεχνολογική πορεία αντιστρέφεται; Γιατί, σε ορισμένα πλαίσια, κοινότητες επιστρέφουν σε παλαιότερες, απλούστερες τεχνικές;

Η παρούσα ομιλία εξετάζει παραδείγματα μη εξειδικευμένων παραγωγών κεραμικής, από τη Μεσαιωνική έως την Πρώιμη νεότερη περίοδο. Σε αυτά τα πλαίσια, η αγγειοπλαστική μετατρέπεται σε καθημερινή ή επιβιωτική δεξιότητα, διαμορφωμένη περισσότερο από την προσβασιμότητα, την ανάγκη και το κοινωνικοοικονομικό περιβάλλον, παρά από επαγγελματικές ή συντεχνιακές δομές. Οι πρακτικές αυτές εντάσσονται σε ευέλικτες, προσαρμοστικές οικιακές οικονομίες, με την πλειονότητα των ευρημάτων να αφορά σκεύη μαγειρέματος και καθημερινής χρήσης—απλές φόρμες που καλύπτουν βασικές ανάγκες. Η παρουσίαση εστιάζει στις δεξιότητες των μη ειδικών και επανεξετάζει τα όρια της τεχνογνωσίας και της εξειδίκευσης, αναδεικνύοντας πώς η κεραμική παραγωγή εκτός επαγγελματικών πλαισίων λειτούργησε, σε πολλές περιπτώσεις, ως στρατηγική ανθεκτικότητας.

Χρύσα Θεολόγου (Τμήμα Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων), Υπότροφος Ερευνήτρια στον Φιλελληνισμό 2024–25

Η υποδοχή του φιλελληνικού κινήματος με αφορμή τον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 από τον τύπο και τη λογοτεχνία της εποχής—Μια πρώτη προσέγγιση

Το κίνημα του φιλελληνισμού, που έφτασε στην ακμή του με αφορμή την ελληνική επανάσταση του 1821, έχει συγκεντρώσει το ενδιαφέρον των μελετητών. Ωστόσο λιγότερο γνωστή παραμένει η εξέλιξη του κινήματος –μετά την παρακμή του με το τέλος της επανάστασης– με αφορμή τον λεγόμενο «ατυχή» ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Καθώς ο Τύπος αυτή την εποχή διανύει περίοδο μεγάλης άνθισης, η μελέτη της υποδοχής του φιλελληνικού κινήματος μέσα από τις σελίδες του παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Στόχος της παρουσίασης είναι μέσα από τη μελέτη ενός αντιπροσωπευτικού αριθμού ελληνικών και αμερικανικών εφημερίδων να απαντήσει σε ερωτήματα που αφορούν το εύρος του κινήματος, τις μορφές που έλαβε, καθώς και την υποδοχή του από την ελληνική κοινωνία του τέλους του 19ου αιώνα. Επιπλέον, η θετική εντύπωση που προκάλεσε σε παγκόσμια κλίμακα για άλλη μια φορά ο αγώνας των Ελλήνων αποτυπώθηκε και στη λογοτεχνία και μάλιστα ως έναν βαθμό από συγγραφείς που ήρθαν στην Ελλάδα και ως ανταποκριτές ξένων εφημερίδων. Συνεπώς, ένας δεύτερος στόχος της ανακοίνωσης είναι να αναδείξει μέσω της λογοτεχνικής αποτύπωσης αφενός τα φιλελληνικά αισθήματα ξένων συγγραφέων, αφετέρου την υποδοχή της φιλελληνικής δραστηριότητας από Έλληνες συγγραφείς.

Γιάννης Στάμος (Τμήμα Γλωσσικών και Διαπολιτισμικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας), Υπότροφος Ερευνητής στις Ελληνικές Σπουδές για Νέους Ερευνητές/τριες 2025–26

Υβριδικά παρελθόντα: Σπάρτη, Αθήνα και νεωτερικότητα στη μεταξική δικτατορία

Η εισήγηση εξετάζει πώς η δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά στη μεσοπολεμική Ελλάδα οικειοποιήθηκε τα κλασικά υποδείγματα της Σπάρτης και της Αθήνας μέσω μιας υβριδοποιημένης πρόσληψης της αρχαιότητας διαμέσου σύγχρονων ιδεολογιών βιοπολιτικής και εθνικισμού, καθώς και πολιτισμικών λόγων με ρίζες σε ευρωκεντρικά και αποικιακά πλαίσια. Εξετάζοντας την επιστράτευση σπαρτιατικών προτύπων από το καθεστώς –πειθαρχία, εκπαίδευση και εκγύμναση της νεολαίας, συλλογική αυτοθυσία– σε άμεση σύνδεση με φασιστικούς και υγιεινιστικούς λόγους της περιόδου, η ανακοίνωση δείχνει πώς μια πολυεπίπεδη πρόσληψη της αρχαιότητας, διαμορφωμένη από τη σύγχρονη επιστήμη και τις αυταρχικές πολιτικές, παρείχε ένα μοντέλο για τη σφυρηλάτηση ενός «νέου τύπου Έλληνα». Επιπλέον, αναλύει πώς το καθεστώς προώθησε μια στενότερη πρόσληψη της Αθήνας, παραγκωνίζοντας τη σύνδεσή της με τη δημοκρατία και αξιοποιώντας την αποκλειστικά ως λυδία λίθο πολιτισμικού κύρους και παγκόσμιας αναγνώρισης. Αυτό καθίσταται ιδιαίτερα εμφανές σε διεθνείς εκδηλώσεις ευρείας προβολής και κύρους, όπως η Παγκόσμια Έκθεση της Νέας Υόρκης το 1939 και η ευρωπαϊκή περιοδεία του Βασιλικού Θεάτρου, όπου το καθεστώς προέβαλε την αρχαία αθηναϊκή κουλτούρα ως δείκτη της θέσης της Ελλάδας στην ευρωκεντρική κλίμακα του πολιτισμού και της νεωτερικότητας. Μέσα από αυτές τις μελέτες περίπτωσης, η ανακοίνωση καταδεικνύει ότι η χρήση της αρχαιότητας από το καθεστώς διαμορφώθηκε θεμελιωδώς μέσα από τη διασταύρωση του παρελθόντος με τις αγωνίες και τις φιλοδοξίες της εποχής του.

Άρτεμη Παπανδρίτσα (Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας, Ιόνιο Πανεπιστήμιο), Υπότροφος Ερευνήτρια στις Ελληνικές Σπουδές για Νέους Ερευνητές/τριες 2024–25

MuTourIn: Ξεπερνώντας τα τείχη—Ο πολιτισμός ως δύναμη ελευθερίας

Το MuTourIn δεν υπήρξε απλώς ένα ερευνητικό πρόγραμμα· είναι μια πράξη πίστης στη δύναμη του πολιτισμού να ανοίγει δρόμους ελευθερίας ακόμα και στα πιο απρόσιτα μέρη. Με οδηγό την αρχαία ελληνική κληρονομιά, το πρόγραμμα αυτό έφερε στα Σωφρονιστικά Καταστήματα την τέχνη, τη φιλοσοφία, τη δημοκρατία, τις αξίες που θεμελίωσαν τον δυτικό πολιτισμό. Οι συμμετέχοντες –άνθρωποι που δοκιμάζουν τα όριά τους– είχαν την ευκαιρία να ανακαλύψουν ξανά τη δύναμη του διαλόγου, της κριτικής σκέψης και της προσωπικής ανάπτυξης. Μέσα από ψηφιακές περιηγήσεις σε μουσεία και ζωντανές συζητήσεις, το MuTourIn έσπασε τα δεσμά του κοινωνικού αποκλεισμού και έχτισε γέφυρες κατανόησης, αυτοβελτίωσης και ελπίδας. Το πρόγραμμα αυτό μας υπενθυμίζει ότι η πολιτιστική κληρονομιά δεν ανήκει σε λίγους. Ανήκει σε όλους και μας καλεί να φανταστούμε ξανά τις φυλακές όχι ως χώρους τιμωρίας, αλλά ως εφαλτήρια μεταμόρφωσης και νέας ζωής.

Γιάννης Περπερίδης (Τμήμα Ιστορίας και Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Επιστημών, Ιόνιο Πανεπιστήμιο), Υπότροφος στην Ηθική της Τεχνητής Νοημοσύνης 2025–26

Προς μια επαναθεμελίωση της ηθικής της τεχνικής νοημοσύνης

Ο σύγχρονος δημόσιος λόγος κατακλύζεται όλο και περισσότερο από ανησυχίες σχετικά με τις επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) –από την περιβαλλοντική επιβάρυνση και την επιτήρηση, έως την απορρύθμιση της εργασίας και τις απειλές προς τις δημοκρατικές διαδικασίες. Πολλές από αυτές τις κριτικές δεν επικεντρώνονται απλώς σε ανήθικες χρήσεις της ΤΝ, αλλά αναδεικνύουν τις ίδιες τις συνθήκες σχεδιασμού της ως πηγή προβληματικών και ανήθικων αποτελεσμάτων. Έτσι τίθεται ένα θεμελιώδες ερώτημα: μπορεί η ΤΝ, όπως αναπτύσσεται σήμερα, να είναι πράγματι ηθική; Οι κυρίαρχες προσεγγίσεις περί ηθικής της ΤΝ βασίζονται συνήθως σε νομικά ή ρυθμιστικά πλαίσια ελέγχου της χρήσης της. Παρότι απαραίτητες, οι προσεγγίσεις αυτές αποδεικνύονται συχνά ανεπαρκείς: αγνοούν τις κοινωνικοτεχνικές δυναμικές που διαμορφώνουν την ανάπτυξη της ΤΝ και σπανίως ανταποκρίνονται στις αξίες των δρώντων με ουσιαστική επιρροή στον σχεδιασμό της. Στην εισήγησή μου υποστηρίζω την ανάγκη μετάβασης από την κανονιστική ηθική σε μια πολιτική της τεχνολογίας. Μια ουσιαστικά ηθική ΤΝ προϋποθέτει ανοιχτούς και διαφανείς σχεδιασμούς, με τη συμμετοχή των κοινοτήτων που επηρεάζονται από αυτήν (ένα ξεκάθαρα πολιτικό διακύβευμα). Συνεπώς, στηριζόμενος στο πλαίσιο των κοινών σημείων μεταξύ της κανονιστικής ηθικής και της πολιτικής της τεχνολογίας, εξετάζω κατά πόσο αξίες όπως η διαφάνεια, η δημοκρατική συμμετοχή και οι από τα κάτω διαδικασίες μπορούν να ενσωματωθούν στον σχεδιασμό της ΤΝ και να την καταστήσουν πράγματι ηθική.