6ο Ετήσιο Ερευνητικό Εργαστήριο – Πρόγραμμα και περιλήψεις

Χρήστος Τσιρώνης (Τμήμα Θεολογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης), Υπότροφος Ερευνητής στις Συγκριτικές Πολιτισμικές Σπουδές στην Ελλάδα 2018–2019

Οι ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης: εγείροντας ερωτήσεις εκεί που προσφέρονται απαντήσεις μαζικά, άμεσα, επιτελεστικά

Η ραγδαία ανάπτυξη των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) πυροδοτεί ελπίδες για την αντιμετώπιση χρόνιων προβλημάτων, αλλά και προβληματισμό για τις επιπτώσεις του αλγοριθμικού μετασχηματισμού. Οι ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες αποτελούν ένα ιδιαίτερο πεδίο μελέτης της πολιτισμικής εξέλιξης, αλλά και κριτικού στοχασμού για τις προϋποθέσεις και τα αποτελέσματα της ανθρώπινης δημιουργικότητας και των εκφάνσεών της.

Σε αντίθεση με υποθέσεις δραστικής αποδυνάμωσης ή και εξαφάνισής τους, η πρόκληση για τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες είναι να αναλάβουν τον ρόλο τους μέσα στις νέες συνθήκες χωρίς να περιθωριοποιηθούν, να καταστούν δηλ. παράγοντες δράσης και σχεδιασμού χωρίς να περιοριστούν σε στάσεις αντί-δρασης. Στο πνεύμα αυτό, η ομιλία εξετάζει τις διαφαινόμενες προκλήσεις, τις αρχές ηθικής ευθυγράμμισης των αλγορίθμων, πεδία ακαδημαϊκής διακύβευσης, αλλά και νέες ερευνητικές προοπτικές με αναφορές στην ιστορία, την κοινωνική θεωρία, την αρχαιολογία, τη γλωσσολογία, τη θεολογία και τις πολιτισμικές σπουδές. Η ανάλυση επικεντρώνεται στο πώς οι επιστήμες μελέτης του ανθρώπινου πολιτισμού και της κοινωνικής συγκρότησης μπορούν να επιτελέσουν τον ρόλο τους σε έναν κόσμο άμεσης, μαζικής, επιτελεστικής παραγωγής απαντήσεων και δεδομένων. Η αναστοχαστική και κριτική προσέγγιση της ανθρώπινης βιοσφαίρας, που θέτει ερωτήματα και εμπλουτίζει τον ανθρώπινο στοχασμό με περιέργεια και δημιουργικότητα παραμένει το κεντρικό στοιχείο των επιστημών που επικεντρώνουν το ενδιαφέρον μας στην ανθρώπινη συνθήκη. Ποιος είναι, λοιπόν, ο ρόλος των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών στην εποχή της ΤΝ;

Αφροδίτη Βλάχου (Ανεξάρτητη Ερευνήτρια), Υπότροφος Ερευνήτρια στις Ελληνικές Σπουδές για Νέους Ερευνητές/ριες 2026–27

Ιεροί τόποι, λατρείες και αναθήματα στη Σπάρτη των πρώιμων ιστορικών χρόνων: τα ευρήματα από το ιερό του Απόλλωνος Αμυκλαίου

Η γνώση μας για τα ιερά και τις λατρείες των πρώιμων ιστορικών χρόνων (900-600 π.Χ.) βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στο πλήθος των αναθημάτων που αφιέρωναν οι πιστοί στους θεούς στο πλαίσιο μιας αμοιβαίας σχέσης εύνοιας και ανταπόδοσης. Κατά την περίοδο αυτή, η αρχιτεκτονική των ιερών παραμένει απλή και οι γραπτές πηγές περιορισμένες, γεγονός που καθιστά τα αναθήματα μια από τις βασικότερες μαρτυρίες για την ανασύνθεση των λατρευτικών πρακτικών και των τελετουργικών παραδόσεων.

Τα χάλκινα αναθήματα υπήρξαν ιδιαίτερα διαδεδομένα κατά τον 8ο και 7ο αιώνα π.Χ., κάτι που αποτυπώνεται στα πλούσια σύνολα ευρημάτων από σημαντικά λατρευτικά κέντρα, μεταξύ των οποίων η Ολυμπία και οι Δελφοί. Παρόμοιες αναθηματικές πρακτικές παρατηρούνται στα μεγάλα σπαρτιατικά ιερά, όπως εκείνα της Αθηνάς Χαλκιοίκου και της Ορθίας Αρτέμιδος, αντανακλώντας συλλογικές λατρευτικές πρακτικές, κοινές αντιλήψεις σχετικά με τη διάθεση του πλούτου, καθώς και την ανάπτυξη δικτύων επικοινωνίας και διακίνησης.

Οι παλαιότερες και οι πρόσφατες ανασκαφές στο ιερό του Απόλλωνα Αμυκλαίου στον λόφο της Αγίας Κυριακής στις Αμύκλες έφεραν στο φως έναν σημαντικό αριθμό χάλκινων αντικειμένων αναθηματικού χαρακτήρα. Κοσμήματα, χάλκινοι τρίποδες, ειδώλια και είδη οπλισμού εμφανίζονται ήδη από τον 9ο αιώνα π.Χ., επιβεβαιώνοντας την εξέχουσα θέση του ιερού στη λατρευτική ζωή της Σπάρτης και της ευρύτερης περιοχής.

Ανδρονίκη Οικονομάκη (Τμήμα Φιλολογίας, Εργαστήριο Επιγραφικής και Παπυρολογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης), Υπότροφος Ερευνήτρια Ελληνικών Σπουδών του CHS και του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης 2017–2018

«…ΕΓΡΑΦΕ ΜΕ». Υπαίθρια χαράγματα και επιγραφές στο Αιγαίο της αρχαϊκής εποχής: ψηφιακή τεκμηρίωση και ερμηνευτικές προσεγγίσεις

Η παρουσίαση αφορά τα υπαίθρια χαράγματα –σχέδια και αλφαβητικές επιγραφές– που χρονολογούνται από τα τέλη του 8ου έως και τον 6ο αιώνα π.Χ. Η συνεχιζόμενη έρευνα έχει αποκαλύψει αξιοσημείωτα ευρήματα από την πρώιμη φάση της χρήσης της αλφαβητικής γραφής σε πολλές περιοχές στο Αιγαίο, είτε σε νησιά, όπως η Θήρα και η Κρήτη, είτε στην ηπειρωτική χώρα σε περιοχές κοντά στη θάλασσα, όπως η Αττική. Αυτά τα κείμενα, κυρίως ιδιωτικού χαρακτήρα, αναδεικνύουν επιγραφικές πρακτικές που υπάρχουν παράλληλα με τις δημόσιες επίσημες επιγραφές, επαναφέροντας το ζήτημα του περιορισμού του αλφαβητισμού στα στενά όρια της πόλης ή μιας κοινωνικής αριστοκρατικής ελίτ. Η ειδολογική τους ποικιλία, από χαράγματα προσκυνητών ή επισκεπτών, υπογραφές χαρακτών, ερωτικά μηνύματα και διάφορες σχεδιαστικές απεικονίσεις (π.χ. πλοία, ίχνη ποδών), προσφέρει μια αδιαμεσολάβητη ματιά στην κοινωνία της εποχής που δύσκολα μπορούμε να δούμε στα λογοτεχνικά κείμενα. Η μοναδική ιδιαιτερότητα αυτών των χαραγμάτων, οι δυσκολίες στον εντοπισμό και η κακή κατάσταση διατήρησης καθιστούν επιτακτική την ανάγκη εφαρμογής νέων ψηφιακών μεθόδων (Reflectance Transformation Imaging, laser scanning, γεωεντοπισμός) για την καταγραφή, τη μελέτη και τελικά τη διάσωσή τους για τους μελετητές και το ευρύ κοινό.

Ως μελέτη περίπτωσης παρουσιάζεται η έρευνα που διεξάγεται σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Λασιθίου στο ακρωτήριο Σαμώνιο (σημερινό Κάβο Σίδερο) στην ανατολική Κρήτη.

Γεώργιος Τσολάκης (Ανεξάρτητος Ερευνητής), Υπότροφος Ερευνητής Ελληνικών Σπουδών του CHS και του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών 2025–2026

Στα χνάρια των προγόνων: οικογενειακή παράδοση στην ελληνική πόλη από την Κλασική έως την Αυτοκρατορική περίοδο

Η παρούσα μελέτη εξετάζει την πολιτική, κοινωνική, οικονομική και νομική σημασία της καταγωγής και της οικογενειακής παράδοσης στην ελληνική πόλη από την Κλασική έως την Αυτοκρατορική περίοδο. Μέσα από φιλολογικές, επιγραφικές και αρχαιολογικές μαρτυρίες, διερευνά τον τρόπο με τον οποίο οι ελληνικές οικογένειες κατασκεύαζαν, μετέδιδαν και αναδιαμόρφωναν την προγονική μνήμη διαχρονικά. Η μελέτη υποστηρίζει ότι η οικογενειακή παράδοση λειτουργούσε ως μορφή κοινωνικού και πολιτικού κεφαλαίου, ενταγμένη στις ευρύτερες δομές της πόλης. Μέσω γενεαλογιών, ονοματοδοτικών πρακτικών, ταφικών μνημείων, αγαλμάτων και τιμητικών ψηφισμάτων, οι ελίτ οικογένειες ενίσχυαν το κύρος τους και διαμόρφωναν τη συλλογική μνήμη της κοινότητας. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη σχέση της οικογενειακής παράδοσης με τρεις βασικές ιστορικές εξελίξεις: την παρέμβαση εξωτερικών δυνάμεων, την ανάπτυξη του ευεργετισμού και την ολιγαρχικοποίηση των τοπικών κοινωνιών. Συνδυάζοντας θεωρητικές προσεγγίσεις από τις σπουδές πολιτισμικής μνήμης και την έννοια του habitus του Bourdieu με ένα επιγραφικό σύνολο δεδομένων άνω των 1.800 επιγραφών, η μελέτη δείχνει ότι οι αναφορές στους προγόνους δεν αποτελούσαν απλώς ρητορικές συμβάσεις, αλλά δυναμικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων οι ελληνικές κοινότητες διαπραγματεύονταν τη νομιμοποίηση, την εξουσία και την πολιτειακή ταυτότητα στη longue durée.

Κωνσταντίνος Φάκκας (Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών), Υπότροφος Ερευνητής στις Ελληνικές Σπουδές για Νέους Ερευνητές/τριες 2026–27

Ο Κλαύδιος και ο ελληνικός πολιτισμός: από την πνευματική διαμόρφωση στην αυτοκρατορική ιδεολογία

Για δεκατρία χρόνια, από το 41 έως το 54 μ.Χ., ο αυτοκράτορας Κλαύδιος κυβέρνησε τον ρωμαϊκό κόσμο, διαδεχόμενος τον ανιψιό του, Καλιγούλα, έπειτα από μια αυλική συνωμοσία που τον έφερε ανέλπιστα στον αυτοκρατορικό θρόνο. Για πολλούς συγχρόνους του υπήρξε ένας αδύναμος και άβουλος ηγεμόνας, ευάλωτος στις φιλοδοξίες των συζύγων του και στην επιρροή ισχυρών απελεύθερων. Η νεότερη έρευνα έχει εδώ και καιρό αναθεωρήσει αυτή την εικόνα, αναγνωρίζοντας στον Κλαύδιο έναν ικανό διαχειριστή του ρωμαϊκού κράτους, επί των ημερών του οποίου πραγματοποιήθηκαν σημαντικές μεταρρυθμίσεις τόσο στην κεντρική διοίκηση όσο και στις επαρχίες. Ωστόσο, η σημασία της μακροχρόνιας σχέσης του με τον ελληνικό πολιτισμό για τη διαμόρφωση της πολιτικής και της αυτοκρατορικής ιδεολογίας του δεν έχει αναδειχθεί επαρκώς. Η παρουσίαση εξετάζει αυτή τη σχέση σε τέσσερις άξονες: πρώτον, την επίδραση του πρώιμου αυτοκρατορικού περιβάλλοντος στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του· δεύτερον, την επιρροή σημαντικών Ελλήνων φίλων και αξιωματούχων· τρίτον, τις σχέσεις του με τον ελληνικό κόσμο· και, τέλος, την ενσωμάτωση ελληνιστικών προτύπων στη διακυβέρνησή του.

Χρήστος Φροσύνακης (Τμήμα Φιλολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών), Προ-διδακτορικός Υπότροφος Ερευνητής Ελληνικών Σπουδών του CHS 2026–27

“Show, don’t tell”: η συγκρότηση του χαρακτήρα του Λαοκόοντα στα Μεθ’ Ὅμηρον του Κόιντου Σμυρναίου

Η παρούσα μελέτη διερευνά τα χαρακτηριστικά της ποιητικής αφήγησης του Κόιντου Σμυρναίου στο 12ο βιβλίο των Μεθ’ Ὅμηρον, τα οποία προσιδιάζουν στο σύγχρονο αξίωμα «Show, Don’t Tell» που προτάσσει τη σκιαγράφηση ενός χαρακτήρα έναντι της ρητής έκθεσης ποιοτικών χαρακτηρισμών από τον αφηγητή. Εστιάζοντας στο επεισόδιο του Λαοκόοντα (PH 12.388-485), η μελέτη αναλύει πώς η τεχνική του αφηγηματικού αντικατοπτρισμού και οι γλωσσικοί υπαινιγμοί συγκροτούν έναν ήρωα με βαθύ ψυχικό σθένος. Μέσω της χρήσης κοινής ορολογίας, η σωματική οδύνη του Λαοκόοντα αντιπαραβάλλεται με την εγωιστική μανία του Αίαντα (PH 5.321-32), αναδεικνύοντας το υψηλό αίσθημα καθήκοντος και την πνευματική υπόσταση του πρώτου. Παράλληλα, η αλτρουιστική του επιμονή έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τον δόλο του Σίνωνα και την ενστικτώδη εγκατάλειψη των παιδιών από τις Τρωάδες μητέρες, προβάλλοντας ένα πρότυπο αυτοθυσίας. Η χρήση εξειδικευμένου ιατρικού και ομηρικού λεξιλογίου εντείνει την κατανόηση του πόνου για τον έμπειρο αναγνώστη, ενώ η τελική μετάβαση από τη σθεναρή αντίσταση στην εκκωφαντική σιωπή αναδεικνύει την πλήρη ψυχολογική κατάρρευση και την τραγική ολοκλήρωση του ήρωα. Συμπερασματικά, το επεισόδιο αυτό αναδεικνύεται ως μια εκλεπτυσμένη σύνθεση που απαιτεί έναν επιμελή αναγνώστη, γεφυρώνοντας τις αρχαίες τεχνικές με τις σύγχρονες αφηγηματολογικές προσεγγίσεις.

Αγγελική Οικονόμου (Τμήμα Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων), Προ-διδακτορική Υπότροφος Ερευνήτρια Ελληνικών Σπουδών του CHS 2026–27

Ενσώματα μονοπάτια: πόδια στο έδαφος και η δύναμη του τελετουργικού βαδίσματος

Η παρούσα εργασία στοχεύει στη μελέτη της σημασίας της κίνησης του ανθρώπινου σώματος, όπως αυτή περιγράφεται στις τελετουργίες των ελληνικών μαγικών παπύρων, με ιδιαίτερη έμφαση στην επαφή του ποδιού με το έδαφος. Πιο συγκεκριμένα, μέσω της εξέτασης ιδιαίτερων τρόπων βαδίσματος, όπως το ανάποδο περπάτημα, επιδιώκεται η ανάδειξη του τρόπου με τον οποίο η κίνηση του σώματος μέσα στον χώρο λειτουργεί ως ενσώματη τελετουργική πρακτική, η οποία διαμορφώνει αφενός την ενσώματη εμπειρία του επιτελεστή, αφετέρου συμβάλλει στην αποτελεσματικότητα της ίδιας της τελετουργικής πράξης.

Οι ελληνικοί μαγικοί πάπυροι αποτελούν πολύτιμη πηγή για τη μελέτη της σωματικής συμμετοχής στην τελετουργία, καθώς περιέχουν λεπτομερέστατες τελετουργικές οδηγίες για την εκτέλεση ποικίλων τελετουργιών, χαρακτηριστικό μάλιστα μοναδικό για τον ελληνορωμαϊκό κόσμο. Στα εν λόγω κείμενα, αναφορές στη στάση και κίνηση του σώματος, στο περπάτημα και ιδιαίτερα στο ανάποδο βάδισμα απαντούν με μεγάλη συχνότητα, αναδεικνύοντας με τον τρόπο αυτό τον κεντρικό ρόλο των ποδιών στην τελετουργία. Οι τελετουργικές αυτές οδηγίες εξετάζονται παράλληλα με λογοτεχνικές και συγκριτικές μαρτυρίες από την ελληνική και αιγυπτιακή παράδοση. Επιπλέον, στην προσπάθεια κατανόησης του τρόπου με τον οποίο το ανάποδο βάδισμα διαμορφώνει την εμπειρία του επιτελεστή, η παρούσα μελέτη υιοθετεί το θεωρητικό πλαίσιο της Γνωσιακής Επιστήμης της Θρησκείας. Ειδικότερα, κεντρική θέση, μεταξύ άλλων, κατέχει το θεωρητικό μοντέλο της Ενσώματης Νόησης, το οποίο επιτρέπει την κατανόηση της τελετουργικής κίνησης όχι απλώς ως πράξης με συμβολικό νόημα, αλλά και ως μορφής γνώσης που πραγματώνεται μέσω του σώματος.

Συνοπτικά, εστιάζοντας στο βάδισμα, και ιδιαίτερα στο ανάποδο περπάτημα, η παρούσα διεπιστημονική μελέτη επιδιώκει να αναδείξει τόσο τον καθοριστικό ρόλο που διαδραματίζει η ελεγχόμενη κίνηση του σώματος μέσα στον χώρο, όσο και τον τρόπο με τον οποίο η επαφή του ποδιού με το έδαφος ενέχει νόημα, διαμορφώνει την αντίληψη του επιτελεστή και δημιουργεί μορφές ενσώματης μνήμης.

Ιωάννης Φάππας (Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης), Υπότροφος Ερευνητής Ελληνικών Σπουδών στην Ελλάδα του CHS 2016–2017

Μεγάλα τεχνικά έργα και διαχείριση του τοπίου κατά τους μυκηναϊκούς χρόνους (14ος-13ος αι. π.Χ.) στη Βοιωτία και την Αργολίδα

Η δυνατότητα κινητοποίησης και χρήσης σημαντικού αριθμού ατόμων και πόρων για την κατασκευή και συντήρηση μεγάλων τεχνικών έργων υπήρξε γνώρισμα της κεντρικής διοίκησης των ανακτορικών κέντρων του μυκηναϊκού κόσμου στο αποκορύφωμα της δύναμής τους κατά τον 14ο και 13ο αι. π.Χ. Ανάμεσα στα έργα αυτά συγκαταλέγονται, ασφαλώς, τα αποστραγγιστικά έργα της Κωπαΐδας στη Βοιωτία και το φράγμα της Τίρυνθας στην Αργολίδα, τα οποία όχι μόνο αποτέλεσαν έργα μακράς πνοής για τις κατά τόπους ανακτορικές εξουσίες, αλλά αναδιαμόρφωσαν το γύρω φυσικό τοπίο και επέφεραν σημαντικές αλλαγές στο περιβάλλον της περιοχής τους. Στην ανακοίνωση αυτή επιχειρείται μια σύντομη παρουσίαση των εν λόγω έργων σε σχέση με τις μεταβολές που αυτά προξένησαν στον περιβάλλοντα χώρο τους, το μέγεθος και η εμβέλεια των οποίων αποτέλεσε την αιτία επιβίωσης της μακρινής τους ανάμνησης στις μυθολογικές παραδόσεις και διηγήσεις των κατοπινών ιστορικών χρόνων.

Γεράσιμος Τρασάνης (Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών) Προ-διδακτορικός Υπότροφος Ερευνητής Ελληνικών Σπουδών του CHS 2026–27

Ορεινή αρχαιολογία και οχυρές θέσεις στα Γρεβενά από την Εποχή του Σιδήρου έως τη Ρωμαϊκή περίοδο

Για μεγάλο διάστημα, η κατανόηση των αρχαίων εγκαταστάσεων και η χωρική τους οργάνωση βασίστηκε κυρίως σε εκτεταμένες ανασκαφές μεγάλων και ιστορικά καλά τεκμηριωμένων αστικών κέντρων του ελληνικού κόσμου. Αντίθετα, περιοχές που βρίσκονται έξω από τα κύρια αστικά και οικονομικά δίκτυα της αρχαιότητας, ιδίως όταν χαρακτηρίζονται από δύσβατα τοπία, περιορισμένη αρχαιολογική έρευνα και αποσπασματικές γραπτές πηγές, συχνά παραμένουν στο περιθώριο της συζήτησης.

Η παρουσίαση εξετάζει τη σχέση των οχυρών θέσεων με το ορεινό τοπίο, με ιδιαίτερη έμφαση στις διαβάσεις, την ορατότητα και την προσβασιμότητα στην περιοχή των Γρεβενών της Δυτικής Μακεδονίας, από την Εποχή του Σιδήρου έως τη Ρωμαϊκή περίοδο. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις μεθοδολογικές προκλήσεις της έρευνας, καθώς και στη συμβολή της επιφανειακής τεκμηρίωσης, της τοπογραφικής παρατήρησης, των χωρικών αναλύσεων και της χρήσης ψηφιακών εργαλείων.

Στόχος είναι να διερευνηθούν ο χαρακτήρας, η λειτουργία, η χωρική κατανομή και οι σχέσεις μεταξύ αυτών των οχυρών θέσεων, φωτίζοντας τον ρόλο τους στις τοπικές και υπερτοπικές κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές δυναμικές. Μέσα από αυτή την προσέγγιση, η ορεινή αρχαιολογία αναδεικνύεται ως πεδίο που μπορεί να φωτίσει άγνωστες πτυχές της αρχαίας Μακεδονίας, αλλά και τους τρόπους με τους οποίους το τοπίο συνέβαλε στη διαμόρφωση της ταυτότητας των τοπικών κοινοτήτων.

Φαίδων Μουδόπουλος-Αθανασίου (Κέντρο Υπερυπολογιστών της Βαρκελώνης), Υπότροφος Ερευνητής στις Ελληνικές Σπουδές για Νέους Ερευνητές/τριες 2026–27

Τα ιερά δάση της Βορειοδυτικής Ελλάδας: γεφυρώνοντας την αρχαιολογία του τοπίου με την περιβαλλοντική ιστορία

Τα ιερά δάση του Ζαγορίου και της Κόνιτσας, εγγεγραμμένα στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, αποτελούν ζωντανές μαρτυρίες ενός συστήματος διαχείρισης των κοινών που χρονολογείται τουλάχιστον στον 17ο αιώνα. Η αφιέρωση δέντρων σε Αγίους οδήγησε στη διατήρηση αιωνόβιων δασών και πλούσιας βιοποικιλότητας, ενώ δεν είναι σπάνια η συσχέτισή τους με αρχαιολογικές θέσεις, όπως ερείπια οικισμών και εκκλησιών. Παρά τη σημασία τους, τα δάση αυτά εισήλθαν στην αρχαιολογική βιβλιογραφία μόλις πρόσφατα, ενώ απειλούνται σήμερα από τη σύγχρονη επέκταση δασικών εκτάσεων πάνω σε εγκαταλελειμμένες αγροτικές και κτηνοτροφικές εκτάσεις γης. Η παρουσίαση εστιάζει στην επιστημολογική πρόκληση της μελέτης ενός ζωντανού, εξελισσόμενου φαινομένου με αρχαιολογικά εργαλεία και στον διάλογο μεταξύ υλικών καταλοίπων και προφορικών παραδόσεων. Τα δάση αυτά, συνεπώς, ανάγονται σε θέσεις αρχαιολογικής διερεύνησης, γεφυρώνοντας την αρχαιολογία του τοπίου με την περιβαλλοντική ιστορία σε μια ορεινή περιοχή όπου η αρχαιολογία παραμένει ελάχιστα μελετημένη.

Ιωάννης Νάκας (Ανεξάρτητος Ερευνητής), Υπότροφος Ερευνητής στις Ελληνικές Σπουδές για Νέους Ερευνητές/τριες 2023–24

Το ενάλιο πολιτιστικό τοπίο της Ρωμαϊκής Ηπείρου: λιμάνια, αγκυροβόλια, οικισμοί και δίκτυα από το δέλτα του Θύαμι μέχρι τον Αμβρακικό κόλπο

Η μοναδική φυσική τοπογραφία της αρχαίας Ηπείρου και η θέση της στο περιθώριο της Κλασικής Ελλάδας την είχαν κάνει μια σχετικά λιγότερο ανεπτυγμένη και, έως πρόσφατα, αρχαιολογικά άγνωστη περιοχή. Μια από τις λιγότερο γνωστές γεωγραφικές ενότητες της περιοχής είναι η ζώνη των παραλίων, παρά τη σημασία της ως η κύρια δίοδος προς την ενδοχώρα και τμήμα των εμπορικών θαλάσσιων δικτύων του Ιονίου και της Αδριατικής, ειδικά κατά τη διάρκεια της Ρωμαϊκής εποχής. Οι έρευνες των τελευταίων δεκαετιών στις ακτές της βορειοδυτικής Ελλάδας έχουν φέρει στο φως μια πληθώρα νέων στοιχείων που αφορούν στο παράκτιο πολιτιστικό τοπίο της περιοχής, με έναν μεγάλο αριθμό νέων αρχαιολογικών θέσεων να έχουν ανακαλυφθεί και ανασκαφεί, μαζί με νέα στοιχεία σχετικά με τη γεωμορφολογία των ακτών κατά την αρχαιότητα.

Όλες αυτές οι πληροφορίες δεν έχουν ακόμη μελετηθεί εντός ενός ενάλιου πλαισίου και αυτό είναι το κενό που η μελέτη αυτή καλύπτει. Συνδυάζοντας αρχαιολογικό υλικό, γραπτές πηγές, καθώς και γεωφυσικά στοιχεία που αφορούν στη μορφή των ακτών κατά την υπό μελέτη περίοδο, η παρούσα έρευνα επιδιώκει μια πιο ολιστική κατανόηση του ενάλιου πολιτιστικού τοπίου, επικεντρώνοντας το ενδιαφέρον σε παράκτιους οικισμούς, λιμάνια και αγκυροβόλια ανάμεσα στον 2ο αιώνα π.Χ. και τον 4ο αιώνα μ.Χ. και στον ρόλο που αυτά διαδραμάτισαν τόσο σε τοπικό επίπεδο όσο και σε σχέση με την υπόλοιπη Μεσόγειο.

Δάφνη Αργύρη (Ανεξάρτητη Ερευνήτρια), Υπότροφος Ερευνήτρια στις Ελληνικές Σπουδές για Νέους Ερευνητές/τριες 2026–27

Η έμβια ύλη κατά τον Αριστοτέλη και ο ρόλος της στις βιολογικές λειτουργίες των ζωντανών οργανισμών

Στο πλαίσιο του περίφημου υλομορφισμού του ο Αριστοτέλης εξηγεί πως όλα τα έμβια όντα αποτελούν έμψυχα σύνθετα ύλης και μορφής. Είναι χαρακτηριστικό πως οι περισσότεροι σύγχρονοι μελετητές του Αριστοτέλη εστιάζουν στην ανάλυση των επιμέρους λειτουργιών που επιτελούνται από τους ζωντανούς οργανισμούς δίνοντας έμφαση στον ρόλο των αντίστοιχων ψυχικών δυνάμεων από τις οποίες απορρέουν. Παράλληλα όμως οι βιολογικές πραγματείες του Σταγειρίτη βρίθουν αναλυτικών περιγραφών των μηχανισμών που λαμβάνουν χώρα κατά την πραγμάτωση τέτοιων ζωτικών λειτουργιών, με έμφαση στη φυσιολογία των έμβιων όντων. Από αυτές γίνεται φανερό πως η ύλη των έμβιων όντων και οι ιδιότητές της όπως τις προϋποθέτει ο Αριστοτέλης παίζουν σημαντικό ρόλο στην εξήγηση των φυσιολογικών διεργασιών που συνοδεύουν φαινόμενα άρρηκτα συνδεδεμένα με τη ζωή, όπως είναι τα όνειρα, η χώνεψη και η αναπαραγωγή.

Στόχος της μελέτης είναι να διερευνηθούν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της οργανικής ύλης και ο τρόπος με τον οποίο αυτά διατηρούνται ή μετασχηματίζονται κατά τη μορφοποίησή της στα μέρη ζώων και φυτών. Η έρευνα επικεντρώνεται ιδίως στο κείμενο του τέταρτου βιβλίου των Μετεωρολογικών, όπου ο Αριστοτέλης συζητά τις ιδιότητες και τις χημικές διεργασίες στις οποίες υπόκεινται τα «ομοιομερή», δηλαδή τα ομογενή αδιαμόρφωτα υλικά από τα οποία προκύπτουν τα μέλη των έμβιων όντων (σάρκα, αίμα, κόκαλα κ.ά.).

Ερμιόνη Προκοπάκη (Πανεπιστήμιο του Σικάγου), Υπότροφος Ερευνήτρια στις Ελληνικές Σπουδές για Νέους Ερευνητές/τριες 2025–26

Η σύνδεση μεταξύ επιστημολογίας και φιλοσοφίας του νου στο έργο του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη

Η έρευνα επικεντρώνεται στην ανθρώπινη ικανότητα για την αλήθεια. Ο Θεαίτητος του Πλάτωνα υποστηρίζει ότι αν δεν μπορέσουμε να δούμε καθαρά ότι η ικανότητα για κρίση είναι τελεολογικά δομημένη με στόχο την αλήθεια, δεν θα μπορέσουμε να υπερασπιστούμε τη συνοχή της έννοιας της γνώσης έναντι των απειλών του σχετικισμού. Εξετάζοντας ένα υπομελετημένο απόσπασμα του Θεαίτητου, η μελέτη υποστηρίζει ότι ο Πλάτωνας χρησιμοποιεί την έννοια του μέλλοντος για να αναφερθεί στο γεγονός ότι οι κρίσεις μας υπόκεινται αναγκαστικά σε συνθήκες αλήθειας ακριβώς επειδή εγγενώς στοχεύουν στην αλήθεια. Με αυτόν τον τρόπο, εξηγεί ότι ο Πλάτωνας δεν αντιλαμβάνεται τον επιστήμονα ή γνώστη ως μάντη, όπως συχνά υποστηρίζεται.

Στρεφόμενη στο Περί Ψυχής του Αριστοτέλη, την πραγματεία του για την ψυχή ή τον νου, η οποία είναι εμφανώς εμπνευσμένη από τον Θεαίτητο, η μελέτη υποστηρίζει ότι οι μηχανισμοί της κρίσης ή δόξας που περιγράφονται εκεί δεν αναδεικνύουν την ανθρώπινη γνωστική ικανότητα ως προσανατολισμένη προς την αλήθεια, κυρίως λόγω του ρόλου της φαντασίας και της βασικής αριστοτελικής υπόθεσης περί λογικού ατομισμού.

Μιχαήλ Μαρίνης (Τμήμα Κλασικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Μάζαρυκ), Υπότροφος Ερευνητής στις Ελληνικές Σπουδές για Νέους Ερευνητές/τριες 2025–26

Κάτω από το επίπεδο της λέξης: μορφολογικός δανεισμός και δομικοί περιορισμοί στην επαφή Ελληνικής και Τουρκικής

Στη βιβλιογραφία της γλωσσικής επαφής, είναι ευρέως αποδεκτό ότι ο λεξιλογικός δανεισμός συντελείται με πολύ μεγαλύτερη ευχέρεια συγκριτικά με τον δανεισμό γραμματικών δομών (π.χ., Μαρίνης 2015, Marinis forthcoming, Matras 2007, Thomason 2010). Η παρούσα ανακοίνωση διερευνά τη μεταφορά γλωσσικού υλικού και γραμματικών προτύπων στο υπολεξικό (μορφολογικό) επίπεδο. Ως ιδανικό «εργαστήριο» παρατήρησης των εν λόγω φαινομένων αξιοποιείται η μακραίωνη και εντατική επαφή μεταξύ Ελληνικής και Τουρκικής. Ειδικότερα, εξετάζεται η ενσωμάτωση: (α) υπολεξικών στοιχείων στο αριστερό άκρο της μορφολογικής δομής (π.χ. καρα-κατα-κίτριν-ος ‘very yellow’ < τουρκ. kara biber ‘μαύρο πιπέρι’), (β) παραγωγικών επιθημάτων στο δεξιό άκρο (π.χ. παλια-τζή-ς < τουρκ. kapı-cı ‘θυρωρός’, υπουργει-λίκ-ι < τουρκ. bakan-lık ‘υπουργική ιδιότητα’, μουστακα-λή-ς < τουρκ. Atina-lı ‘Αθηναίος’), καθώς και (γ) μιας ιδιάζουσας περίπτωσης δανεισμού κλιτικού παραδείγματος στην Καππαδοκική (atropos-ja.ΠΛΗΘ-ju.ΓΕΝ < τουρκ. insan-lar.ΠΛΗΘ-ın.ΓΕΝ ‘των ανθρώπων’). Βάσει της συστηματικής ανάλυσης των παραπάνω δεδομένων, επαναξιολογούνται οι δομικοί παράγοντες που προάγουν ή, αντίθετα, αναστέλλουν τη δανεισιμότητα μορφολογικού υλικού και μορφολογικής δομής.

Γιώργος Κοτζόγλου (Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Αιγαίου), Υπότροφος Ερευνητής στις Συγκριτικές Πολιτισμικές Σπουδές στην Ελλάδα 2018–2019

Δομές (ψευδο-)πρόληψης υποκειμένου στην ελληνική, την τουρκική και την αραβική γλώσσα

Η ύπαρξη συντακτικών δομών στις οποίες το υποκείμενο μίας δευτερεύουσας παρεμφατικής πρότασης λαμβάνει αιτιατική από το ρήμα της κύριας (όπως η πρόταση 1) αποτελεί πρόκληση για την καθιερωμένη θεωρία πτώσης, σύμφωνα με την οποία κατά μήκος προτασιακών φραγμών είναι δυνατή μόνο η απόδοση πτώσης σε υποκείμενα απαρεμφάτων (όπως στα αγγλικά, βλ. (2)).

(1) Δε θέλω [τον Γιάννη να με κοροϊδεύει].
(2) I expected [him to pass the exam].

Δομές όπως η (1), που μας θυμίζουν παραδοσιακές δομές πρόληψης υποκειμένου, έχουν αναλυθεί με αρκετούς διαφορετικούς τρόπους στη συντακτική θεωρία, ως δομές Απόδοσης Πτώσης Κατ’ εξαίρεση (ΑΠΚΤ) (ECM), δομές ψευδο-Απόδοσης Πτώσης Κατ’ εξαίρεση (pseudo-ECM), δομές υπερανύψωσης/ΑΠΚΤ (Hyperraising/Hyper-ECM), δομές μετανάλυσης (Reanalysis) κ.ά.

Στην παρούσα ανακοίνωση εξετάζουμε συγκριτικά τα βασικά συντακτικά χαρακτηριστικά τέτοιων δομών στην ελληνική, την τουρκική και την αραβική γλώσσα, σημειώνοντας σημεία σύγκλισης και απόκλισης μεταξύ των γλωσσών αυτών. Παρατηρούμε ότι το υπό εξέταση φαινόμενο, παρά τις επιφανειακές ομοιότητες στην εκδήλωσή του στις διάφορες γλώσσες, δείχνει να υπόκειται σε παραμετρική διαφοροποίηση και να ανάγεται σε διαφορετικές ανά γλώσσα υποκείμενες δομές.